روش فاینمن در یادگیری زبان

مجله اینترنتی تجربه لذت بخش زندگی

The enjoyable life experience

مجله عمومی روانشناسی و توسعه فردی

مطالعه-خواندن

روش فاینمن در یادگیری زبان

جوهره‌ی «روش فاینمن» و نحوه‌ی کارکرد واقعی یادگیری در مغز انسان بسیار دقیق و الهام‌بخش است. نکته‌ی اصلی این دیدگاه—همان چیزی که فاینمن سال‌ها پیش با شهود نابش دریافت—این است که مغز ما «انبار اطلاعات» نیست، بلکه شبکه‌ای زنده از معنا و تجربه است. وقتی یادگیری را با درک این شبکه هم‌سو کنیم، ذخیره‌ی پایدارِ دانش تقریباً خود‌به‌خود اتفاق می‌افتد.

در واقع سه اصل ریشه‌ای، ستون‌های علمی روش فاینمن در یادگیری زبان هستند:

۱. اثر فاصله‌گذاری (Spacing Effect)

یادگیری مؤثر یعنی تکرار منظم در فواصل زمانی، نه مرور فشرده. هر بار فاصله‌ای بین یادآوری‌ها ایجاد می‌کنید، مغز فرصت بازیابی فعال و تقویت مسیرهای عصبی را به دست می‌آورد. به همین دلیل تمرین کوتاه اما مداوم بسیار مؤثرتر از جلسات طولانی و پراکنده است. در عمل، به جای یادگیری ۳۰ کلمه در یک روز، روزی ۵ کلمه یاد بگیر و هر چند روز به سراغ مرور فعال آن‌ها برو.

اثر فاصله‌گذاری (Spacing Effect)، پایه‌ای‌ترین و در عین حال قدرتمندترین ابزار در جعبه ابزار یادگیری پایدار است. فهمیدن "چرایی" این اثر، اجرای آن را بسیار آسان‌تر می‌کند. اثر فاصله‌گذاری بیان می‌کند که تکرار مطالب با فواصل زمانی متناوب (به جای تکرار فشرده و پشت سر هم)، به طور چشمگیری حافظه‌ی بلندمدت را بهبود می‌بخشد.

تکرار فشرده (Massed)، مانند خواندن مکرر یک فهرست واژگان در یک جلسه ۲ ساعته، باعث می‌شود که در همان لحظه احساس «یادگیری» داشته باشید (این پدیده‌ای است که به آن توهم بادگیری می‌گویند). شما فکر می‌کنید آن را بلدید، زیرا تازه آن را دیده‌اید. اما این یادگیری سطحی و موقتی است و خیلی سریع از بین می‌رود.

تکرار با فاصله (Spaced) مانند مرور همان کلمات در روز اول، سپس روز سوم، روز هفتم، روز چهاردهم و ...، در ابتدا سخت‌تر به نظر می‌رسد، زیرا باید بیشتر تلاش کنید تا اطلاعات را به یاد بیاورید. دقیقاً همین «تلاش» است که یادگیری را محکم می‌کند.

چرا تلاش برای یادآوری مهم است؟ (مکانیسم عصبی)

وقتی شما برای مدت کوتاهی به اطلاعات دسترسی ندارید، مسیرهای عصبی مرتبط با آن ضعیف می‌شوند. هنگامی که دوباره تلاش می‌کنید آن اطلاعات را بازیابی کنید (حتی اگر به سختی موفق شوید)، مغز شما سیگنال می‌فرستد که: "این اطلاعات مهم است و باید برای دسترسی بعدی، اتصال آن را قوی‌تر کنم." این تقویت متوالی در فواصل زمانی، مسیرهای عصبی را به طور نمایی تقویت می‌کند و باعث می‌شود اطلاعات از حافظه‌ی کوتاه‌مدت به حافظه‌ی بلندمدت منتقل شوند.

ابزارهای عملی برای استفاده از اثر فاصله‌گذاری: در روش فاینمن، این اصل باید با اصل "آزمون" (Testing Effect) ترکیب شود:

سیستم فلش کارت با فاصله‌گذاری (مانند Leitner System): کارت‌هایی را که به درستی پاسخ می‌دهید، به فاصله‌ی زمانی طولانی‌تری برای مرور منتقل کنید (مثلاً از جعبه‌ی روزانه به جعبه‌ی هفتگی). کارت‌هایی را که اشتباه پاسخ می‌دهید، به جعبه‌ی روزانه برگردانید تا بیشتر تکرار شوند.

برنامه‌ریزی متناوب: اگر امروز کلمات مربوط به «غذا» را یاد گرفتید، فردا به سراغ «گرامر زمان گذشته» بروید. روز بعد، ترکیبی از یک مرور سریع بر «غذا» (با فاصله زمانی) و یادگیری یک موضوع کاملاً جدید را انجام دهید.

خلاصه: اثر فاصله‌گذاری یعنی فراموش کردن جزئی برای به یاد آوردن دائمی. این مبارزه با فراموشیِ طبیعی است که ساختار مغز را برای یادگیری بلندمدت بهینه می‌کند.

۲.  اثر تولید (Generation Effect)

یادگیری زمانی ماندگار می‌شود که خودت خالق معنا باشی. وقتی جمله‌ای می‌سازی، مغزت شبکه‌های عصبی گسترده‌ای را فعال می‌کند. تشخیص منفعل فقط مسیرهای کم‌عمق ایجاد می‌کند، اما تولید معنا مسیرهای عمیق و پایدار می‌سازد. در عمل، به جای ترجمه‌ی مستقیم، تلاش کن با واژه‌هایی که یاد گرفته‌ای درباره‌ی روز خود یا دغدغه‌هایت حرف بزنی حتی اگر اشتباه داری.

اثر تولید (Generation Effect)، قلب یادگیری فعال است و تفاوت اصلی بین مصرف‌کننده منفعل و خلق فعال در فرآیند یادگیری را مشخص می‌کند. اثر تولید بیان می‌کند که اگر خودتان اطلاعاتی را تولید یا کشف کنید (حتی اگر ناقص باشد)، بهتر از زمانی آن را به یاد خواهید آورد که آن اطلاعات به طور کامل به شما ارائه شده باشد. به عبارت ساده‌تر: ساختن چیزی بهتر از تماشا کردن آن است.

مکانیسم اصلی: فعال‌سازی مسیرهای عصبی

هنگامی که شما صرفاً یک جمله یا یک قانون گرامری را می‌خوانید، تنها مسیر عصبی مربوط به "تشخیص" فعال می‌شود. اما وقتی مجبور می‌شوید خودتان آن جمله را بسازید؛ از قانون آموخته‌شده برای تولید مثالی کاملاً جدید استفاده کنید؛ یا سعی کنید یک جمله را بدون نگاه کردن به کتاب کامل کنید، مغز شما مجبور است مسیرهای عصبی متعددی را فعال کند: بازیابی ساختار، بازیابی واژگان، اعمال قانون، و تولید خروجی. این تلاش چندوجهی، یک حافظه‌ی بسیار قوی‌تر و انعطاف‌پذیرتر ایجاد می‌کند.

اثر تولید در عمل (به ویژه در یادگیری زبان)

این اصل دقیقاً همان چیزی است که در اصل دوم فاینمن (تولید) به آن اشاره می‌شود:

بدون اثر تولید (منفعل): خواندن ۵۰ جمله‌ی نمونه با فعل کمکی آلمانی.

با اثر تولید (فعال): استفاده از همان ۵۰ فعل برای ساختن ۱۰ جمله‌ی کاملاً جدید و شخصی که در زندگی روزمره‌ی شما کاربرد دارد. حتی اگر در ساختن این ۱۰ جمله اشتباه کنید، تلاش شما برای تولید، آن ساختار را در مغز شما حک خواهد کرد.

مقایسه‌ی کلیدی
حالت	تمرکز بر	یادگیری حاصله
مصرف (Passive)	خواندن/شناسایی (Recognition)	کوتاه‌مدت، وابسته به محرک بیرونی
تولید (Active)	ساختن/بازیابی (Retrieval/Creation)	بلندمدت، انعطاف‌پذیر، قابل استفاده

به طور خلاصه، اثر تولید به شما می‌گوید که برای تسلط، باید از خواننده یا شنونده بودن خارج شوید و به خالق فعال دانش خود تبدیل شوید.

۳. اثر آزمون (Testing Effect)

یادآوریِ فعال و تلاش ذهنی برای «بازیابی از حافظه»، یادگیری واقعی را تثبیت می‌کند. هر بار که بدون کمکِ فهرست یا کتاب درسی سعی می‌کنی چیزی به یاد بیاوری، مغز مسیرهای حافظه را بازسازی و محکم‌تر می‌کند.

در عمل، به‌جای مرور راحت، خودت را امتحان کن. فلش‌کارت طراحی کن که تو را وادار کند جمله بسازی، نه فقط ترجمه ببینی.

اثر آزمون (Testing Effect)، مکمل اثر تولید و نیروی محرکه‌ی کل سیستم، که گاهی به آن اثر بازیابی (Retrieval Practice) نیز گفته می‌شود، یکی از قوی‌ترین یافته‌های روانشناسی شناختی در مورد یادگیری است.

اثر آزمون بیان می‌کند که عمل بازیابی فعال یک اطلاعات از حافظه (یعنی خودِ آزمون دادن یا تست کردن)، قوی‌ترین عامل برای تقویت آن اطلاعات در حافظه‌ی بلندمدت است، حتی قوی‌تر از زمانی که صرفاً مجدداً مطالعه می‌کنید.

نکته‌ی کلیدی: آزمون دادن صرفاً ابزاری برای سنجش دانش نیست؛ خود آزمون دادن، یک روش یادگیری است.

تفاوت بنیادین با خواندن مجدد

بسیاری از زبان‌آموزان وقتی درسی را بلد نیستند، دوباره آن را می‌خوانند (Re-reading). اما تحقیقات نشان می‌دهد:

مطالعه مجدد به شما این حس غلط را می‌دهد که مطلب را بلدید (همان توهم یادگیری). در واقع، شما در حال آسان‌سازی مسیر بازیابی برای دفعات بعدی هستید، نه ساختن مسیر.

آزمون (تست کردن)، شما را مجبور می‌کند مسیر عصبی را از صفر بسازید یا فعال کنید. این تلاش، اتصال سیناپسی را تقویت می‌کند. هر بار که با موفقیت اطلاعات را بازیابی می‌کنید، قفل دانش خود را محکم‌تر می‌کنید.

ارتباط با اصول فاینمن

این اصل مستقیماً با اصل پنجم (آموزش) و اصل دوم (تولید) هم‌راستا است:

آزمون-تولید: آزمون گرفتن (چه از خودتان باشد، چه یک آزمون رسمی)، شما را مجبور می‌کند تا اطلاعات را «تولید» کنید.

آزمون-آموزش: اگر در آزمون شکست بخورید (یعنی نتوانید توضیح دهید)، دقیقاً همان نقطه‌ی ضعف شماست که باید برای توضیح دادن در مرحله‌ی پنجم روی آن کار کنید.

مثال عملی:

به جای اینکه یک ساعت را صرف مرور کتاب کنید، ۱۰ دقیقه از آن ساعت را صرف تست کردن خودتان از مطالب آن فصل کنید. نتایج نشان می‌دهد که بازیابی فعال در آن ۱۰ دقیقه، یادگیری شما را نسبت به ۲۰ دقیقه‌ی مرور مجدد، بسیار بهتر تثبیت می‌کند.

جمع‌بندی سه‌گانه‌ی فعال‌سازی:

۱. اثر تولید (Generation Effect): ساختن ایده‌ها و مثال‌ها از صفر.

۲. اثر آزمون (Testing Effect): اجبار مغز به بازیابی اطلاعات از حافظه.

۳. اثر فاصله‌گذاری (Spacing Effect): توزیع این دو فعالیت (تولید و آزمون) در طول زمان.

این سه اصل، یادگیری شما را از حالت خطی به حالت چندبعدی، فعال و مقاوم در برابر فراموشی تبدیل می‌کنند.

جمع‌بندی فاینمن:

فاینمن می‌گفت اگر نمی‌توانی چیزی را با زبان ساده توضیح دهی، واقعاً آن را نفهمیده‌ای. در یادگیری زبان نیز همین صدق می‌کند: زمانی به سطح تسلط واقعی می‌رسی که بتوانی با زبان جدید توضیح دهی، بیان کنی، و خلق کنی—نه‌فقط بشناسی.

به‌کارگیری این روش‌ها یادگیری را از حفظ کردنِ خشک به سفری زنده و معنا‌محور تبدیل می‌کند. می‌توانی تمرین روزانه‌ای مبتنی‌بر این اصول طراحی کنی (۱۵ دقیقه در روز کافی است)؛ به شکل یک «فاینمن روتین زبانی» که در آن هر روز: چند دقیقه بازیابی فعال داشته باشی؛  چند جمله‌ی بدیع بسازی و با صدای بلند بیان کنی؛ و در فواصل زمانیِ برنامه‌ریزی‌شده مرور کنی.

اصل چهارم و پنجم به ترتیب بر ساختار معنایی و تقطیر دانش تمرکز دارند:

۴. تفکر مرتبه بالاتر (Higher-Order Thinking) / شبکه‌سازی معنایی

این اصل، نقطه‌ی مقابل دسته‌بندی‌های مصنوعی کتاب‌های درسی است. مغز انسان به طور طبیعی اطلاعات را به صورت جزایری مجزا ذخیره نمی‌کند؛ بلکه یک شبکه‌ی پویا از معانی و تداعی‌ها می‌سازد.

چالش فاینمن: کلمه جدید را به صورت انتزاعی حفظ نکنید. آن را به تجارب شخصی (مثل حس دنج بودن در کنار شومینه)، مفاهیم مشابه در زبان‌های دیگر، یا موقعیت‌های خاص که آن حس در آن‌ها شکل می‌گیرد، وصل کنید.

نتیجه: کلمه دیگر یک ورودی دیکشنری نیست، بلکه بخشی از یک قاره‌ی معنایی است که درک سه‌بعدی و پایداری ایجاد می‌کند.

اصل چهارم چرخه‌ی فاینمن، جایی است که یادگیری از حفظ و بازگویی فراتر می‌رود و وارد قلمرو درک عمیق و انعطاف ذهنی می‌شود: اصل تفکر مرتبه‌ بالاتر (Higher-Order Thinking) یا همان شبکه‌سازی معنایی (Semantic Networking).

در ساده‌ترین بیان، تفکر مرتبه‌ بالاتر یعنی تبدیل دانسته‌های جداگانه به شبکه‌ای از مفاهیم مرتبط. در یادگیری سطح پایین، شما فقط اطلاعات را به‌صورت جزیره‌ای در حافظه ذخیره می‌کنید. اما در سطح بالاتر، این جزیره‌ها را با پل‌های معنایی به هم وصل می‌کنید تا «قاره‌ی دانش» بسازید.

به زبان علمی، تفکر مرتبه بالاتر یعنی توانایی انجام کارهایی نظیر:

تحلیل (Analysis): شکستن مفاهیم و دیدن روابط اجزای آن‌ها؛

ترکیب (Synthesis): ساختن الگوهای جدید از دانسته‌های موجود؛

ارزیابی (Evaluation): قضاوت درباره‌ی صحت و تناسب دانسته‌ها در موقعیت‌های تازه.

(این تقسیم‌بندی بر اساس هرم بلوم (Bloom’s Taxonomy) است.)

شبکه‌سازی معنایی در مغز چگونه کار می‌کند؟

مغز انسان، اطلاعات را به‌صورت گره‌های معنایی (Nodes) ذخیره می‌کند. هر واژه، تصویر یا مفهوم، در واقع یک گره است که به سایر گره‌ها متصل می‌شود. وقتی بین مفاهیم ارتباط برقرار می‌کنید (مثلاً میان “فتوسنتز” و “تبدیل انرژی” یا میان “فعل” و “ساختار زمان” در زبان)، مغز شما مسیرهای سریع‌تر و پایدارتر می‌سازد.

در نتیجه، بازیابی اطلاعات آسان‌تر می‌شود؛ و در موقعیت‌های جدید، می‌توانید از آموخته‌هایتان استفاده‌ی خلاقانه کنید.  

کاربرد در یادگیری زبان: در یادگیری زبان، تفکر مرتبه‌ بالاتر یعنی:

۱. به واژه‌ها فقط به عنوان ترجمه نگاه نکنید؛ بلکه به خانواده و شبکه‌ی معنایی آن‌ها فکر کنید. مثال: واژه‌ی “راندن” با شبکه­هایی از جملات و مفاهیم مرتبط است (راندن چیزی، سریع راندن، راندن به بیرون مسیر، کند راندن).

۲. هر بار که واژه‌ی جدیدی یاد می‌گیرید، آن را با واژه‌ها و ساختارهای قبلی اتصال دهید. مثلاً مفهوم مسئولیت را با اعتماد، اجبار، و بلوغ پیوند دهید.

۳. هنگام گفت‌وگو یا نوشتن، به جای ترجمه‌ی لغوی از فارسی، از روابط معنایی انگلیسی استفاده کنید. این همان لحظه‌ای است که یادگیری از حفظ کردن به «فکر کردن به آن زبان» تبدیل می‌شود.

۴. ارتباط با روش فاینمن: در مدل فاینمن شما یک مفهوم را به زبانی ساده توضیح می‌دهید؛ هنگام توضیح، متوجه می‌شوید کدام بخش‌ها در ذهن‌تان جدا و بی‌اتصال‌اند؛ با تلاش برای ربط دادن آن‌ها، در واقع در حال شبکه‌سازی معنایی فعال هستید.   به تعبیر دیگر، توضیح دادن برای دیگران، در واقع تمرین ساخت شبکه‌های معنایی است.

چطور این اصل را تمرین کنیم؟
تمرین	توضیح کوتاه
نقشه‌ی مفهومی	یک مفهوم مرکزی را بنویسید و واژه‌ها/مثال‌های مرتبط را شاخ‌برگ دهید.
اتصال بین‌موضوعی (Interleaving)	مفاهیم مشابه از حوزه‌های مختلف را عمداً با هم ترکیب کنید. مثلاً قواعد زمان در زبان‌ها یا الگوهای علت‌ومعلولی در دو درس متفاوت.
تدریس به خود (Self-Explanation)	سعی کنید از زاویه‌های مختلف به یک موضوع نگاه کنید؛ مثلاً چرا این قانون گرامری این‌گونه کار می‌کند؟
ارتباط با تجربه شخصی	هر مفهوم را به تجربه‌ی زیسته‌ی خود وصل کنید (لغات، موقعیت‌ها، احساسات). مسیر شخصی، حافظه را چندین برابر قوی‌تر می‌کند.

تفکر مرتبه‌ بالاتر در چرخه‌ی فاینمن جایی است که اثر تولید، تبدیل به تولید معنادار می‌شود؛ اثر آزمون، تبدیل به تحلیل کاربردی می‌شود، و در نهایت زمینه را برای اصل آخر فراهم می‌سازد: آموزش و بازتوضیح. این اصل آخر مثل آینه‌ای عمل می‌کند که به شما نشان می‌دهد چقدر شبکه‌ی مفهومی شما واقعاً به‌هم پیوسته است.   

۵. آموزش دادن (یا ساده‌سازی)

این شاه‌کلیدِ تسلط است. اگر نتوانید چیزی را به ساده‌ترین شکل ممکن توضیح دهید، یعنی هنوز درک عمیقی از آن ندارید.

چالش فاینمن: بعد از یادگیری یک مفهوم، با صدای بلند آن را طوری توضیح دهید که انگار دارید به یک کودک یا کسی که هیچ نمی‌داند آموزش می‌دهید. لکنت، تردید، یا ناتوانی در توضیح واضح، دقیقاً نشان می‌دهد که کدام قسمت از دانش شما «ضعیف» است. این نقاط ضعف، اولویت‌های مرور شما را برای روز بعد مشخص می‌کنند و یادگیری را به سمت اصول اولیه هدایت می‌کنند.

آخرین و شاید مهم‌ترین اصل روش فاینمن در واقع نقطه‌ی اوج کل فرآیند است: اصل آموزش و ساده‌سازی (The Teaching Principle). این اصل، همان چیزی است که نام این تکنیک را بر روی ریچارد فاینمن، فیزیکدان برنده جایزه نوبل، گذاشته است. اصل پنجم بیان می‌کند که سعی کنید مفهوم را با صدای بلند برای یک فرد کاملاً مبتدی (مانند یک کودک ۱۰ ساله) توضیح دهید. این ساده‌سازی نهایی، نقابِ «دانستن» را کنار می‌زند و حقیقتِ «فهمیدن» را عریان می‌کند.

۱. چرا آموزش دادن کلید است؟

وقتی می‌خواهید مطلبی را آموزش دهید، مجبور می‌شوید از زبان تخصصی دوری کنید: زبان تخصصی اغلب تنها راهی است که مغز برای پنهان کردن شکاف‌های دانشی استفاده می‌کند. وقتی آموزش می‌دهید، مجبورید آن اصطلاحات تخصصی را به مفاهیم پایه‌ای ترجمه کنید.

   نقص‌ها را شناسایی کنید. در لحظه‌ای که گیر می‌کنید، لکنت زبان پیدا می‌کنید، یا شروع به استفاده از اصطلاحات فنی می‌کنید تا جمله را پر کنید، دقیقاً همان نقطه‌ی ضعف شماست. این «گیر کردن» همان هشداری است که فاینمن می‌خواهد بشنوید.

   توضیح دادن به یک مبتدی (انتقال به شبکه‌های معنایی)، شما را مجبور می‌کند که مفاهیم پیچیده را به شبکه‌های معنایی ساده‌تر و قابل درک (که در اصل چهارم ساختید) ترجمه کنید.

۲. اجرای عملی: روال ۱۵ دقیقه‌ای

فاینمن توصیه می‌کرد که این کار را روزانه یا چند بار در هفته انجام دهید:

	۱.  یک مفهوم را انتخاب کنید: (مثلاً: "اثر پلاسبو" یا "قاعده مجهول در زبان آلمانی").
	۲.  یک برگه سفید بردارید: فرض کنید مخاطب شما کسی است که هیچ پیش‌زمینه‌ای ندارد.
	۳.  شروع به توضیح کنید: با صدای بلند توضیح دهید. اگر در هر مرحله به زبانی فنی متوسل شدید یا احساس کردید که منطق توضیح‌تان ضعیف است، همانجا متوقف شوید.
	۴.  برگردید و تحقیق کنید: به مرحله‌ی مطالعه، تولید (اصل ۲) یا آزمون (اصل ۳) برگردید تا دقیقاً آن شکاف دانشی را پر کنید.
۵.  دوباره توضیح دهید: تا زمانی که بتوانید آن بخش را به سادگی و با استفاده از مثال‌های روزمره توضیح دهید، این چرخه را تکرار کنید.

جمع‌بندی نهایی: چرخه‌ی کامل فاینمن

روش فاینمن یک فرآیند خطی نیست، بلکه یک چرخه‌ی تکراری (Iterative Loop) است که شما را پیوسته از سطح دانش سطحی به سطح درک عمیق هل می‌دهد:

مطالعه/یادگیری (تولید) - آزمون/بازیابی (فاصله‌گذاری) - شبکه‌سازی (آموزش/ساده‌سازی) - شناسایی شکاف‌ها - بازگشت به مرحله مطالعه

نتیجه: شما هر بار که این چرخه را طی می‌کنید، درک عمیق‌تری پیدا می‌کنید و شکاف‌های کمتری خواهید داشت.

جمع‌بندی نهایی: سیستم فاینمن ۵ مرحله‌ای برای تسلط

با ترکیب این پنج اصل، یادگیری زبان از یک فرآیند خطی و خسته‌کننده به یک فرآیند چرخه‌ای و خودتقویت‌کننده تبدیل می‌شود:

فاصله‌گذاری: تکرار در فواصل زمانی بهینه.

تولید: استفاده فعال از کلمات برای خلق جملات جدید.

آزمون: بازیابی اجباری از حافظه برای تقویت مسیرهای عصبی.

شبکه‌سازی معنایی: اتصال واژگان جدید به تجربیات و مفاهیم عمیق موجود.

آموزش/ساده‌سازی: توضیح مفاهیم به ساده‌ترین شکل برای کشف شکاف‌های دانش.

این سیستم، نه تنها سرعت یادگیری را بالا می‌برد، بلکه تضمین می‌کند که دانش حاصله با ساختار مغز شما همسو باشد و از حالت «دانستن» به حالت «استفاده خودکار» تبدیل شود.

در مدل های زبان پیشرفته، این اصول دقیقاً شبیه به روشی است که برای پردازش و بازیابی اطلاعات پیچیده استفاده می‌شود: ساختن ارتباطات عمیق، بازیابی هدفمند، و خلاصه‌سازی مجدد برای اطمینان از درک پایه.

مجله اینترنتی تجربه لذت بخش زندگی

The enjoyable life experience

مجله عمومی روانشناسی و توسعه فردی

مدیر مسئول: محمود دلیر عبدی نیا

روانشناس تربیتی با دیدگاه شناختی

دانش آموخته دانشگاه تهران